Imbir: właściwości, zastosowanie i środki ostrożności

Ostry, cytrynowy, z nutą pieprzu: imbir ożywia danie z woka, aromatyzuje napar i dodaje charakteru deserom. Ten korzeń to jednak coś więcej niż przyprawa. Stosowany od tysięcy lat w Azji, dziś jest badany pod kątem działania na nudności i trawienie. W tym poradniku omawiamy właściwości imbiru i jego wpływ na zdrowie, rozsądne ilości i środki ostrożności, a potem przechodzimy do kuchni: jak go wybrać, obrać, przechowywać, przygotować napar lub kandyzowany imbir, a nawet jak wyhodować go w domu.

Imbir: co to właściwie jest?

Imbir (Zingiber officinale) to roślina tropikalna z rodziny imbirowatych, tej samej co kurkuma i kardamon. To, co nazywamy „korzeniem”, jest w rzeczywistości kłączem: mięsistą, sękatą podziemną łodygą, z której wyrastają liście i korzenie.

Pochodzi z Azji Południowo-Wschodniej i jest uprawiany od tak dawna, że nie występuje już w stanie dzikim. Cenili go już Grecy i Rzymianie, a w średniowieczu był bardzo popularny w kuchni europejskiej. Dziś największym producentem na świecie są Indie, przed Nigerią i Chinami.

Jego wyjątkowy smak pochodzi od związków zwanych gingerolami, obecnych zwłaszcza w świeżym imbirze. Podczas suszenia lub podgrzewania część gingeroli przekształca się w ostrzejsze shogaole oraz łagodniejszy zingeron. Dlatego świeży imbir, imbir mielony i imbir gotowany nie smakują dokładnie tak samo.

Właściwości imbiru: wpływ na zdrowie

Imbir należy do najlepiej przebadanych roślin. Jak zwykle trzeba jednak oddzielić to, co pewne, od tego, co wymaga jeszcze potwierdzenia. Przypomnijmy, że w Europie nie zatwierdzono żadnego oświadczenia zdrowotnego dla imbiru: żaden produkt nie może twierdzić, że leczy chorobę lub jej zapobiega.

Imbir na nudności: jego najlepiej udokumentowane zastosowanie

To dziedzina, w której dowody są najbardziej przekonujące. Europejska Agencja Leków (EMA) uznaje dla imbiru w proszku ugruntowane zastosowanie w zapobieganiu nudnościom i wymiotom w chorobie lokomocyjnej u dorosłych. Przyjęta dawka to 1–2 g proszku, około godziny przed podróżą. Taki status otrzymują wyłącznie rośliny, których skuteczność potwierdzają badania kliniczne.

Badano też inne sytuacje, na przykład nudności po operacji lub w trakcie chemioterapii. Wyniki są tu mniej jednoznaczne: imbir może trochę pomóc, ale nigdy nie zastępuje przepisanego leczenia. O nudnościach w ciąży przeczytasz w osobnej części poniżej.

Imbir a trawienie

Imbir jest tradycyjnie stosowany przy powolnym trawieniu, wzdęciach i gazach. Kilka niewielkich badań sugeruje, że przyspiesza opróżnianie żołądka, co mogłoby tłumaczyć uczucie lekkości po obfitym posiłku. Dowody są nadal ograniczone, ale napar z imbiru po ciężkim posiłku to prosty i przyjemny zwyczaj.

Uwaga jednak: u osób skłonnych do zgagi lub refluksu duże ilości mogą wręcz podrażniać.

Stany zapalne, ból i inne kierunki badań

W laboratorium gingerole wykazały działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne. U ludzi kilka badań dotyczących choroby zwyrodnieniowej stawów lub bolesnych miesiączek daje zachęcające, ale skromne wyniki, często z użyciem skoncentrowanych ekstraktów, a nie imbiru kuchennego. Wpływ na poziom cukru we krwi, cholesterol czy masę ciała jest udokumentowany jeszcze słabiej. Sam imbir nie odchudza.

Zapamiętaj przede wszystkim jedno: imbir to świetny składnik zdrowej i urozmaiconej diety, a nie cudowny lek.

Ile imbiru dziennie?

Nie istnieje oficjalne zalecane dzienne spożycie imbiru. Można jednak oprzeć się na kilku wskazówkach:

W kuchni zwykłe ilości (starty kawałek w potrawie, jeden napar dziennie) nie stanowią problemu dla zdrowej osoby dorosłej.
W badaniach najczęściej stosuje się około 1 g suszonego imbiru dziennie, a doraźnie do 2 g przy chorobie lokomocyjnej.
Wiele źródeł podaje około 4 g suszonego imbiru dziennie jako granicę, której dorośli nie powinni przekraczać.

Dla orientacji: 1 g proszku odpowiada mniej więcej 5 g świeżego imbiru, czyli małemu kawałkowi wielkości paliczka. Powyżej kilku gramów ryzykujesz głównie zgagę, biegunkę lub podrażnienie jamy ustnej. Suplementy diety (kapsułki, ekstrakty) są dużo bardziej skoncentrowane: zanim po nie sięgniesz, zapytaj farmaceutę, i nie podawaj ich dzieciom bez konsultacji z lekarzem.

Imbir: przeciwwskazania i środki ostrożności

Imbir spożywany w potrawach jest bardzo dobrze tolerowany. W dużych ilościach lub w postaci suplementów wymaga jednak pewnej ostrożności. Porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą, jeśli dotyczy cię któraś z tych sytuacji:

Leczenie przeciwzakrzepowe lub przeciwpłytkowe (leki rozrzedzające krew): imbir może nasilać ich działanie i zwiększać ryzyko krwawienia.
Kamica żółciowa: imbir pobudza wydzielanie żółci, co może nasilać objawy.
Wrzody, zapalenie błony śluzowej żołądka lub refluks: może nasilać pieczenie.
Planowana operacja: zwykle zaleca się odstawienie suplementów z imbirem na jeden do dwóch tygodni przed zabiegiem ze względu na ryzyko krwawienia.
Leczenie cukrzycy lub nadciśnienia: na wszelki wypadek poinformuj lekarza o regularnym przyjmowaniu suplementów.

Imbir w ciąży: co warto wiedzieć

Imbir to jeden z najczęściej wymienianych sposobów na nudności w początkach ciąży. Światowa Organizacja Zdrowia uznaje to zastosowanie, a kilka przeglądów badań wskazuje na rzeczywisty, choć umiarkowany efekt. Przy badanych dawkach, zwykle około 1 g dziennie, największe badanie nie wykazało zwiększonego ryzyka wad wrodzonych.

Europejskie instytucje pozostają jednak ostrożne. EMA nie zaleca leków na bazie imbiru w ciąży z powodu niewystarczających danych, a niektóre źródła z zakresu fitoterapii również go odradzają. Co więc robić?

Imbir w kuchni, w normalnych ilościach, nie stwarza znanych problemów.
Jeśli chcesz stosować go na nudności (codzienny napar, kapsułki), najpierw zapytaj lekarza lub położną.
Unikaj skoncentrowanych suplementów bez konsultacji z lekarzem, zwłaszcza pod koniec ciąży i przy leczeniu przeciwzakrzepowym.

Jeśli nudności są silne albo nie jesteś w stanie jeść ani pić, szybko zgłoś się do lekarza: w takim przypadku imbir nie wystarczy.

Imbir świeży czy mielony: który wybrać?

Oba mają swoje miejsce w kuchni, ale używa się ich nieco inaczej. Poniższa tabela podsumowuje różnice.

	Imbir świeży	Imbir mielony
Smak	Wyrazisty, cytrynowy, soczysty	Bardziej rozgrzewający, ziemisty
Związki	Bogaty w gingerole	Więcej ostrzejszych shogaoli
Idealny do	Woka, curry, marynat, naparów, soków	Wypieków, pierników, mieszanek przypraw
Odpowiednik	1 łyżka startego	¼ łyżeczki
Jak wybrać	Jędrny, ciężki, o gładkiej i lśniącej skórce; nigdy pomarszczony ani miękki	Żywy kolor, wyraźny zapach; sprawdź datę
Przechowywanie	3 tygodnie w lodówce, kilka miesięcy w zamrażarce	Kilka miesięcy w zamkniętym słoiku, z dala od światła
Skórka	Jadalna: możesz ją zostawić, jeśli imbir jest ekologiczny	Nie dotyczy

Jak łatwo obrać imbir

Nie potrzebujesz obieraczki, która marnuje sporo miąższu w zagłębieniach. Trik kucharzy: zwykła łyżeczka.

Odetnij potrzebny kawałek i oddziel małe odrosty.
Trzymaj imbir mocno i zeskrob skórkę krawędzią łyżeczki.
Bardzo cienka skórka schodzi sama, nawet z zagłębień.
Zetrzyj, posiekaj lub pokrój w słupki, zależnie od przepisu.

Do naparu lub bulionu możesz nawet zostawić skórkę ekologicznego imbiru, wystarczy go dobrze umyć. Do ścierania użyj drobnej tarki (typu do skórki cytrusów), która daje delikatną pulpę; trzyj wzdłuż włókien, żeby uniknąć nitek.

Jak przechowywać świeży imbir

Dobrze przechowywany imbir zachowuje aromat przez kilka tygodni. Oto sposoby, od najkrótszego do najdłuższego:

W temperaturze pokojowej: około tygodnia, w chłodnym, suchym miejscu, z dala od światła.
W lodówce: około trzech tygodni. Nieobrany, owinięty ręcznikiem papierowym i włożony do woreczka lub zamkniętego pojemnika, w szufladzie na warzywa.
W zamrażarce: kilka miesięcy. Zamroź go w całości, w plastrach lub już starty, w małych porcjach. Zamrożony imbir świetnie się ściera bez rozmrażania, a nawet łatwiej się z nim pracuje.
W słoiku: obrany i pokrojony w plastry, zalany octem ryżowym, wytrzyma kilka tygodni w lodówce, podobnie jak marynowany imbir podawany do sushi.

Imbir, który się marszczy, wysycha: nadal nadaje się do użycia, ale stracił część soku. Jeśli zmięknie lub spleśnieje, wyrzuć go.

Gotowanie ze świeżym imbirem

Imbir pasuje zarówno do dań wytrawnych, jak i słodkich. Kilka pomysłów na codzienne użycie:

W woku i daniach smażonych: razem z czosnkiem i cebulą tworzy aromatyczną bazę wielu kuchni azjatyckich.
W curry i dalu: dodaje świeżości, jak w naszym dalu z czerwonej soczewicy z mlekiem kokosowym.
W zupach i bulionach: kilka plasterków wystarczy, by ożywić krem z marchewki lub bulion warzywny.
W marynacie: starty, z sosem sojowym, cytryną i odrobiną miodu, do tofu, ryby lub grillowanych warzyw.
W deserach: piernik, ciasteczka, musy owocowe, sałatka owocowa z mango.
W napojach: napary, soki, lemoniada albo złote mleko z kurkumą.

Wskazówka: dodany na początku gotowania imbir łagodnieje, dodany na końcu zachowuje całą ostrość.

Przepis na napar z imbiru

To najprostszy sposób, by korzystać z imbiru. Na duży kubek:

2–3 cm świeżego imbiru (około 10–15 g)
300 ml wody
Opcjonalnie: kilka plasterków cytryny, łyżeczka miodu, laska cynamonu lub kilka listków mięty

Umyj imbir i pokrój go w cienkie plasterki (jeśli jest ekologiczny, nie musisz go obierać).
Włóż go do garnka z zimną wodą i doprowadź do lekkiego wrzenia.
Gotuj na małym ogniu 10 minut pod przykryciem: im dłużej, tym ostrzej.
Przecedź, dodaj cytrynę, a miód dopiero wtedy, gdy napój trochę przestygnie.

W wersji ekspresowej po prostu zalej starty imbir gorącą wodą i zostaw na 5–10 minut. Latem napar można pić także schłodzony, ze świeżą miętą.

Masz ochotę na łagodniejszą wersję? Dodaj laskę cynamonu podczas gotowania i dowiedz się wszystkiego o tej przyprawie z naszego poradnika o cynamonie: właściwości, cejloński czy kasja i środki ostrożności.

Imbir z cytryną rano: dobry pomysł?

Szklanka ciepłej wody z imbirem i cytryną zaraz po przebudzeniu stała się bardzo popularnym rytuałem. Czego można się po niej uczciwie spodziewać?

To przyjemny sposób, by zacząć dzień od nawodnienia napojem bez dodatku cukru i pełnym smaku. Cytryna dostarcza trochę witaminy C. Natomiast idea „detoksu” nie ma podstaw naukowych: to wątroba i nerki usuwają z organizmu zbędne substancje i radzą sobie z tym świetnie bez pomocy.

Dwie uwagi: cytryna jest kwaśna i z czasem może osłabiać szkliwo zębów. Po wypiciu przepłucz usta wodą i odczekaj pół godziny przed myciem zębów. A jeśli masz wrażliwy żołądek, lepiej pij ten napój do śniadania niż na czczo.

Przepis na domowy imbir kandyzowany

Kandyzowany imbir można chrupać jak cukierki, dodawać do ciast i ciasteczek, a także podarować jako ładny domowy prezent. Na jeden słoik:

250 g świeżego, jędrnego imbiru
250 g cukru plus trochę do obtoczenia
250 ml wody

Obierz imbir łyżeczką i pokrój go w plasterki grubości 2–3 mm.
Gotuj go 10 minut w garnku z wrzącą wodą, a potem odcedź. Powtórz raz lub dwa razy, by złagodzić ostrość.
W garnku wymieszaj cukier z 250 ml wody, doprowadź do wrzenia i dodaj imbir.
Gotuj na bardzo małym ogniu 30–45 minut, aż plasterki staną się przezroczyste, a syrop zgęstnieje.
Odcedź (zachowaj syrop!), obtocz plasterki w cukrze i zostaw na noc na kratce do wyschnięcia.

Przechowywany w szczelnym słoiku kandyzowany imbir wytrzyma kilka tygodni. Powstały syrop imbirowy wspaniale aromatyzuje gorący napój, sałatkę owocową lub wodę gazowaną.

Czym różni się imbir od kurkumy?

Na straganach często się je myli i nic dziwnego: to dwa spokrewnione kłącza z tej samej rodziny botanicznej. Po przekrojeniu różni je jednak wszystko.

Kolor: miąższ imbiru jest bladożółty do beżowego, miąższ kurkumy ma intensywnie pomarańczowy kolor, który barwi palce.
Smak: imbir jest ostry i cytrynowy, kurkuma łagodniejsza, ziemista i lekko gorzka.
Najważniejsze związki: gingerole w imbirze, kurkumina w kurkumie, cząsteczka, którą organizm słabo przyswaja bez czarnego pieprzu.
Zastosowania zdrowotne: imbir bada się głównie pod kątem nudności, kurkumę ze względu na właściwości przeciwzapalne.

Oba świetnie się łączą w curry, zupie czy złotym mleku. Aby dowiedzieć się więcej o jego pomarańczowym kuzynie, przeczytaj nasz artykuł o właściwościach kurkumy.

Uprawa imbiru w doniczce

Dobra wiadomość: zwykły kawałek kupiony na targu może stać się ładną rośliną doniczkową o długich liściach przypominających bambus. Oto jak to zrobić.

Wybierz odpowiednie kłącze: najlepiej ekologiczne, bo imbir z upraw konwencjonalnych bywa traktowany środkami hamującymi kiełkowanie. Wybierz jędrny kawałek z widocznymi „oczkami”, czyli małymi jasnymi pąkami na końcach zgrubień.
Namocz go przez noc w letniej wodzie, aby go pobudzić.
Posadź wiosną, w marcu lub kwietniu, w szerokiej, a niekoniecznie głębokiej doniczce wypełnionej lekkim, przepuszczalnym podłożem. Zakop kłącze na głębokość 3–5 cm, oczkami do góry.
Postaw doniczkę w ciepłym miejscu, najlepiej w temperaturze 20–25 °C, w jasnym miejscu, ale bez ostrego bezpośredniego słońca.
Podlewaj umiarkowanie: ziemia powinna być lekko wilgotna, nigdy przemoczona, inaczej kłącze zgnije.

Uzbrój się w cierpliwość: pierwsze pędy pojawiają się po trzech do ośmiu tygodniach. Latem doniczkę można wystawić na osłonięty balkon, dopóki noce są cieplejsze niż około 15 °C. Zbiór następuje po ośmiu do dziesięciu miesiącach, gdy liście żółkną: wyjmij roślinę z doniczki, odetnij imbir i posadź ponownie kawałek na kolejny sezon.

Masz ochotę połączyć tę przyprawę z pieprzem? Poznaj różne odmiany, piperynę i nasz domowy sos pieprzowy w naszym poradniku o pieprzu.

Przeczytaj też nasze pełne poradniki o kuminie, gwieździe wśród przypraw na trawienie, i o papryce, słodkiej, ostrej lub wędzonej. Na wielkie okazje poznaj szafran, czerwone złoto wśród przypraw. Do aromatyzowania herbaty, kawy i drożdżowych bułeczek odkryj kardamon, królową przypraw. Do pot-au-feu, grzanego wina i świątecznej pomarańczy nabijanej goździkami poznaj goździki. Nie zapominaj też o gałce muszkatołowej, królowej beszamelu i purée. Aby delikatnie podkręcić smak potraw, poznaj papryczkę Espelette, dumę Kraju Basków. Wreszcie, dla cytrynowej i łagodnej nuty, wypróbuj nasiona kolendry, idealne do warzyw po grecku.

Najczęściej zadawane pytania o imbir

Czy można jeść imbir codziennie?

Tak, w ilościach kulinarnych zdrowa osoba dorosła może jeść imbir codziennie. Nie przekraczaj kilku gramów suszonego imbiru (lub odpowiadającej im ilości świeżego) i zasięgnij porady, jeśli przyjmujesz leki.

Czy trzeba obierać imbir?

Nie jest to konieczne. Skórka jest jadalna: do naparu lub bulionu możesz użyć dobrze umytego ekologicznego imbiru bez obierania. Do potraw na surowo lub gdy zależy ci na delikatnej konsystencji, lepiej obrać go łyżeczką.

Czy imbir pomaga na ból gardła?

Gorący napar z imbiru z cytryną i miodem łagodzi gardło i rozgrzewa, dlatego jest przyjemny przy przeziębieniu. Nie leczy jednak infekcji: jeśli ból się utrzymuje lub towarzyszy mu gorączka, idź do lekarza.

Czy imbir odchudza?

Żadne rzetelne badanie nie wykazało, że sam imbir pomaga schudnąć. Pozwala natomiast gotować smacznie przy mniejszej ilości soli, cukru i tłuszczu, a to już spora zaleta.

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie zastępuje porady lekarza, położnej ani farmaceuty.